Tot hij zei: “Albert, ik snapte er niets van. Mijn broertje ook niet. Ik kon het simpelweg niet volgen.”

Op dat moment lachte ik het weg. Ik hield mijn masker op, zoals ik dat zo vaak deed. Maar vanbinnen voelde het als kortsluiting. Kutzooi, wat is er nu weer mis?

Nu weet ik dat het geen domheid was, maar mijn TOS. Mijn brein werkt op een andere programmeertaal. In mijn hoofd klopte de logica, maar de ‘output’ naar papier liep vast.

Ik schrijf dit boek voor iedereen die dat gevoel kent: dat je motor op volle toeren draait, maar je de kracht niet op de weg krijgt. Voor de mensen die klaar zijn met pleasen en hun eigen gebruiksaanwijzing willen ontdekken.

De teller voor de wachtlijst staat inmiddels op 69. Mijn doel is om de 100 aan te tikken voordat de cover definitief is.

Wil jij ook op de hoogte blijven van de voorverkoop?

Meld je hier aan voor de wachtlijst en blijf op de hoogte van de voorverkoop: https://tosenjij.nl/boek

Dat is geen makkelijke zin om op te schrijven, maar het is wel hoe het voor mij lange tijd voelde.

Niet altijd. Ook niet overal. Maar wel op momenten waarop iets voor anderen heel normaal leek te gaan en ik vanbinnen vastliep. In gesprekken bijvoorbeeld. Of wanneer ik snel moest reageren. Of wanneer ik precies wist wat ik bedoelde, maar het er niet uitkwam.

Dat is een vreemde plek om te zitten. Want aan de buitenkant lijkt er vaak weinig aan de hand.

Maar vanbinnen voelt het anders.

Alsof je nét een stap achterloopt. Alsof je steeds moet zoeken naar iets wat er eigenlijk al is, maar waar je op dat moment niet bij kunt.

Ik heb dat lange tijd bij mezelf gezocht. Ik dacht dat ik beter moest opletten. Dat ik meer mijn best moest doen. Dat ik sneller moest denken.

Totdat ik erachter kwam dat het geen kwestie was van dom zijn.

Er speelde iets anders.

En dat besef kwam niet in één keer. Dat ontstond langzaam, tijdens de afgelopen jaren waarin ik bezig was met persoonlijke ontwikkeling. Ik ging niet op zoek naar taalontwikkelingsstoornis (TOS). Ik ging op zoek naar mezelf. Maar ergens in dat proces begon ik dingen anders te zien.

Situaties die ik eerst als falen zag, kregen een andere betekenis. Niet omdat ze ineens verdwenen waren, maar omdat ik begon te begrijpen wat eronder zat.

Dat gaf rust.

Niet omdat alles opgelost was, maar omdat ik mezelf minder ging veroordelen. Omdat ik zag dat wat ik ervaar, niet iets is wat ik “fout doe”, maar iets wat bij mij hoort.

En misschien is dat wel de belangrijkste verandering geweest.

Dat ik anders naar mezelf ben gaan kijken.

Dit boek is daar uiteindelijk uit ontstaan. Niet omdat ik een boek wilde schrijven, maar omdat ik merkte dat er dingen zijn die ik zelf heb moeten uitzoeken, waar anderen misschien ook iets aan kunnen hebben.

Niet als oplossing. Maar als herkenning.

Ik ben nu bezig met de laatste stappen richting publicatie.

Wil je op de hoogte blijven wanneer de voorverkoop start, dan kun je je hier aanmelden voor de wachtlijst:

👉 https://tosenjij.nl/boek

Ik ben bezig met het schrijven van een boek. Niet omdat ik schrijver ben, maar omdat ik mezelf wilde uitdagen.

De afgelopen vier jaar ben ik intensief bezig geweest met persoonlijke ontwikkeling. Niet vanuit een strak plan, maar omdat mijn lichaam aangaf dat er iets niet klopte. Zelf wist ik namelijk niet wat dat was. Tijdens dat proces begon ik steeds meer te merken dat er meer potentie in mij zat dan ik jarenlang had gedacht. Mijn zelfbeeld werd positiever, ik werd zelfverzekerder en ik begon anders naar mezelf te kijken.

En ergens in dat proces gebeurde er iets wat ik niet had verwacht. Taalontwikkelingsstoornis (TOS) kwam niet opnieuw in beeld, want bekend was het voor mij eigenlijk nooit echt. Onbewust was het er natuurlijk al wel, maar ik had het nooit zo gezien of begrepen. Juist door mijn persoonlijke ontwikkeling begon ik anders te kijken naar de dingen waar ik altijd tegenaan liep.

Tekortkomingen die ik jarenlang als domheid had gezien, bleken helemaal geen domheid te zijn, maar onderdeel van TOS. Het constante vertalen in mijn hoofd. Het zoeken naar woorden. Het gevoel dat er meer in zit, maar dat het er niet altijd uitkomt zoals je wilt. Langzaam begon ik te begrijpen dat wat ik altijd als falen of tekort had gezien, in een ander licht mocht komen te staan.

Wat eerst voelde als een tekort, begon langzaam te veranderen. Niet omdat het weg was, maar omdat ik het anders begon te begrijpen. Daar zat voor mij de omslag. Ik ontdekte dat persoonlijke ontwikkeling voor mij niet alleen ging over beter worden in wat al vanzelf gaat, maar juist over leren begrijpen hoe ik in elkaar zit. Alsof ik in de afgelopen jaren beetje bij beetje mijn eigen handleiding heb leren lezen. En misschien nog belangrijker: accepteren dat die handleiding nu eenmaal anders is.

Dit boek is daaruit ontstaan. Niet als doel, maar als gevolg. Van vier jaar zoeken, proberen, vastlopen, opnieuw beginnen en langzaam dingen gaan zien die ik eerder niet zag.

Ik schrijf dit boek niet omdat ik de antwoorden heb, maar omdat ik inzichten heb opgedaan die mij rust in mijn hoofd hebben gegeven, minder stress en een positiever zelfbeeld. Daardoor ben ik ook zekerder geworden. Ik hoop dat dit boek ook bij jou iets in beweging zet. Misschien herken je jezelf in bepaalde stukken, misschien ook niet. Maar als het je helpt om anders te kijken naar hoe jij denkt, voelt of reageert, dan is dat voor mij al waardevol.

Ik ben nu bezig met de laatste stappen richting publicatie.

Wil je op de hoogte blijven wanneer de voorverkoop start, dan kun je je hier op de wachtlijst zetten: https://tosenjij.nl/boek

Ik was een jaar of tien toen dit over mij werd geschreven. In een officieel rapport. Door mijn juf.

De volledige zin luidde: “Albert heeft meer problemen met taal dan je in eerste instantie denkt. Hij weet dat namelijk heel goed te camoufleren. Hij wil niet laten merken dat het moeilijk voor hem is. En dan vervalt Albert in stoer doen.”

Een paar jaar later schreef de logopediste: “Albert vindt het moeilijk om zijn gedachten onder woorden te brengen. Hij kan de juiste woorden niet vinden, de zinnen niet goed vormen en de juiste volgorde in zijn verhalen niet goed aanbrengen.”

En: “Hij is geneigd om te zeggen: laat maar.”

Ik las deze rapporten pas als volwassene terug. Tientallen jaren later.

Wat me het meest raakte was niet wat erin stond. Het was het besef dat die juffen het zagen. Ze beschreven het precies. En toch bleef ik decennialang zonder antwoord rondlopen met de vraag wat er mis was met mij.

Niet omdat ze het verkeerd deden. Maar omdat het systeem geen naam had voor wat ik had. TOS bestond toen officieel nog niet als diagnose. Wat ik had heette “spraakprobleem” en werd behandeld met logopedie in een kamertje, één uur per week.

Camoufleren leerde ik dus vroeg. Heel vroeg. En ik ben er heel goed in geworden.

Dit is een fragment uit mijn boek Mijn leven met TrOtS, dat dit jaar verschijnt. Een boek over opgroeien met TOS zonder het te weten. Over wat dat doet met je zelfbeeld, je werk, je gezin. En over wat er verandert als je het eindelijk weet.

De komende weken deel ik hier meer. Volg me als je dit wilt blijven lezen.

Vandaag deel ik een passage over iets dat dagelijks honderden keren gebeurt op scholen. Het moment tussen ‘weten’ en ‘zeggen’. Voor de buitenwereld lijkt het een stil kind. Van binnen is het oorlog.

“Mijn dochter zit in een klas met dertig kinderen. De juf geeft topografie en vraagt hoe de hoofdstad van Duitsland heet. Haar hoofd weet het antwoord en terwijl ze wel graag het antwoord wil geven, ziet ze de andere kinderen ongeduldig hun vinger boven hun hoofden naar het plafond wijzen.

Ze twijfelt. “Zou ik het doen?” “Wat als ik het verkeerd zeg?”

Ondertussen kan ze niet stilzitten. Haar lichaam wordt onrustig, want dat wil graag dat ze het antwoord geeft. Haar benen trappelen en schudden heen en weer en ze wipt van de ene op de andere bil. De stoel kraakt en schuift. Om haar heen ziet ze kinderen die bijna van de stoel springen om het antwoord te geven. Zou zij ook…?

Nee, haar vinger blijft omlaag.

Ze denkt terug aan een eerder moment waarop ze antwoord gaf terwijl iedereen naar haar keek. Ze zei het antwoord, maar ging binnensmonds en met de verkeerde klemtoon. De mond wilde niet meewerken. Het leek wel gebrabbel van een dronkenman. Het was even stil, alsof haar antwoord eerst vertaald moest worden. De klas barstte daarna in lachen uit.

Ze voelde zich vreselijk en ze schaamde zich diep. “Dat wil ik nooit meer meemaken”, denkt ze. “Ik probeer niet op te vallen. Straks krijg ik toch de beurt. Ik hou me onzichtbaar.” Terwijl de juf haar aankijkt, draait ze haar hoofd snel de andere kant op, hopend dat ze niet wordt gezien.”

De term ‘taalontwikkelingsstoornis’ (TOS) is relatief nieuw; sinds 2014 gebruiken we deze naam. Vroeger, vanaf de jaren negentig, heette het ‘ernstige spraaktaalmoeilijkheden’ (ESM) en daarvoor ‘spraakproblemen’.

Hoe je het beestje ook noemt, de stoornis is er altijd geweest. In elke klas van dertig blijven gemiddeld twee kinderen met een TOS onopgemerkt, waardoor zij niet de juiste ondersteuning krijgen.

Dit fragment laat zien waarom inclusief onderwijs meer vraagt dan alleen een open deur. Het vraagt om ogen die zien wat er niet gezegd wordt. In onze community en met de stichting werken we aan tools om deze kinderen weer zichtbaar te maken.

Ondertussen probeer ik de ander te peilen. Hoe staat hij erbij? Heb ik hem nog? Of is hij al afgehaakt? Kom ik nog geloofwaardig over? Mijn gevoel voor woorden raakt onderdrukt. Door angst. En door de zorg voor de ander. Ik verander opnieuw van houding, want ik voel me onrustig. Ik zit niet meer lekker. Mijn onzekere deel neemt het over. En ik merk dat ik niet begrepen word.

Of dat zo is? Dat weet ik eigenlijk niet. Want ik vraag het niet.

Het vervelende is: ik kom daar pas halverwege achter. Terwijl iedereen naar me kijkt. En zich afvraagt: wat probeer je nou te zeggen? Wat is de clou van jouw verhaal? Op dat moment neemt mijn improvisatie het over. Ik probeer me een weg te banen naar het einde van mijn verhaal. En dan zie je het gebeuren: ze staren naar me, verdwaald door mijn woorden. Het is even stil. En daarna pakt iemand anders de draad van het gesprek weer op. Alsof er niets is gebeurd.

Ik weet nooit zeker of ik het goed heb overgebracht. Zeker niet als mensen op die manier naar me blijven kijken. Zonder iets te zeggen. Geen reactie. Geen bevestiging. Geen ‘ik snap je’ of ‘dat is een goed punt’. En dan gebeurt er iets in mij, automatisch: “Hebben jullie het begrepen?” “Snap jij het een beetje?” Met een grapje erbij, een beetje domme humor, alsof ik het zelf ook niet serieus neem.

Maar vanbinnen voelt het leeg en vol van twijfel. Ik dacht toch dat ik de clou dit keer wél goed had overgedragen?

Maar ergens in mij zit een systeem dat het verschil niet kan maken. Ik kan op zo’n moment niet goed aanvoelen of het geland is. Alsof er een onzichtbare filter is die niet goed werkt als er stress op staat. En dan valt alles uit elkaar.

Dan is het moment daar. Ik schraap mijn keel. Ik begin wat onrustig te bewegen, verplaats me op mijn stoel. De anderen merken aan mij dat ik iets wil gaan zeggen. Ik roep mijn innerlijke analyse op, en wil het overbrengen in gesproken taal, zodat de ander begrijpt wat ik bedoel.

Maar op dat moment, dat ene moment… ben ik het kwijt.

Ik weet nog ongeveer wat ik intern had, maar het hele verhaal, de rode draad, is verdwenen. Ondertussen ben ik intern druk bezig, zoekend naar sleutelwoorden. Naar iets wat ik eerder dacht. Iets wat erop lijkt. Zodat ik mijn verhaal kan terughalen.

Ik ben op dat moment gesplitst, tussen de buitenwereld en mijn binnenwereld. Ik moet dan even wegkijken, zodat ik me kan concentreren op mijn binnenwereld, op mijn innerlijke spraak. Wat wilde ik ook alweer zeggen? Wat was nou de oplossing? Hoe had ik het geformuleerd? Dít was het antwoord.

Maar het is alsof mijn innerlijke tolk ineens weg is. Die ene stem die mijn gedachten vertaalt naar taal. Plotseling offline. En ik sta daar. In stilte. Terwijl iedereen naar me kijkt.

[...]

Voor mij waren de klas en de school heel anders dan ik gewend was. Er ontbraken tieners met een hoorapparaat en er werd geen gebarentaal meer gegeven. Het gedrag van de kinderen was anders. De leraar praatte opeens sneller en gebruikte woorden die ik nog niet kende.

[...]

Aan het begin van ons eerste schooljaar werd er tijdens het mentoruur gevraagd hoe wij het vonden om het ivbo te doen. “Schaam je je ervoor en vertel je ook dat je op het ivbo zit?”, vroeg de mentor. Meer dan de helft van de klas reageerde met: “Ja, ik schaam me ervoor en ik vertel het niemand.”

Op dat moment had ik het niet door dat dit stigma zo sterk heerste. Ik had er nooit zo over nagedacht en wist niet wat ivbo was. Ik had geen idee welke niveaus er waren en welke opleidingen op het voortgezet onderwijs werden gegeven. Ik vond het al stoer genoeg dat ik naar de middelbare school ging. Op de vraag reageerde ik dus met: “Nee, ik schaam me er niet voor.”
Naarmate ik ouder werd, begon er wel wat te knagen. Ik begon mezelf af te vragen te stellen: waarom zit ik hier? Omdat ik niet zo slim ben? Het gevoel dat eerst nog naïef-neutraal was geweest, kleurde al snel naar schaamte. Ook ik heb weinig mensen laten weten dat ik ivbo’er was.

Ook ik begon een ivbo-zelfbeeld te ontwikkelen en associeerde mijn tekortkomingen vrijwel direct met deze ‘identiteit’. Op het gebied van spelling en grammatica, maar ook wanneer ik iets niet leek te begrijpen wat anderen wel leken te begrijpen.

Toen het internet zijn intrede deed en een ware hype werd, wilde ik net als iedereen meedoen. Ik installeerde ICQ Messenger op onze oude computer – het inbelgeluid van het modem klinkt nog steeds in mijn hoofd. Het programma bood de mogelijkheid om met vrienden en onbekenden te ‘chatten’, iets wat me enorm fascineerde. Zonder erbij stil te staan hoe mijn grammatica overkwam, nodigde ik iedereen die ik kende uit – ook de jongens en meisjes uit mijn voetbalteam.

Op een druilerige woensdagavond tijdens de training, de lucht rook naar nat gras en de schijnwerpers wierpen lange schaduwen over het veld, kwam een van die jongens naar me toe. “Wat ben jij dom op ICQ!” riep hij. Ik begreep op dat moment niet wat hij bedoelde, maar wel dat hij het nodig vond om het hele team te laten weten hoe dom ik was. Ik zei niets en probeerde mijn schaamte met een glimlach te verbloemen.

[...]

Ik voelde me nooit op mijn gemak als ik met iemand anders uit de groep alleen was. Alleen al het idee om met één van die vrienden af te spreken, gaf me een ongemakkelijk gevoel. Ik zorgde ervoor dat er altijd een derde bij was. Dan was er tenminste gespreksstof; zonder die derde persoon droogde het gesprek op. Ik was bang voor die ene blik, die subtiele frons die zei: “Ben je achterlijk of zo?” In mijn leven had ik vaker zulke blikken gekregen, die ik kon interpreteren als: “Ben je dom?” of “Wat je nu vertelt, begrijp ik niet.” Ik vond dat erg. Maar minstens zo erg was het uitblijven van reactie. Wanneer ik iets vertelde en er niet op werd gereageerd, zelfs niet met een blik, kreeg ik geen bevestiging of de ander me had begrepen. Dat maakte me onzeker en niet gehoord.
En toch, als er dan iemand op me afkwam – een meisje bijvoorbeeld – dan kon ik daar van genieten, mits ik niet te veel hoefde te praten. Maar zodra ik moest communiceren, sloeg de onzekerheid toe. Als er een blondine op me afkwam die in mijn ogen ‘te hoog gegrepen’ was, sloeg de paniek toe. Dan kwam ik niet meer uit mijn woorden. Dan moest ik me zo concentreren op wat ik wilde zeggen, op hoe ik het wilde zeggen, dat het spontaan spreken onmogelijk werd. En deed ik dat niet, dan kwam er een wirwar aan woorden uit, onsamenhangend, te snel, te zacht – taal waar niemand op zat te wachten.

Wat ik zie en hoe ik het ervaar, is dat iemand met TOS een andere manier van informatieverwerking heeft. Ik twijfel over het woord ‘probleem’ in deze context. Iedereen is uniek, en toch herkennen we soms dingen in elkaar, in gedrag, in gedachten, in emoties. Maar hoe we de wereld ervaren, is fundamenteel anders. Eerlijk gezegd: die wereld creëren we grotendeels vanbinnen. Via zintuiglijke waarneming, overtuigingen, innerlijke dialogen en de informatie die we tot ons nemen via onze oren, ogen en soms ook neus.

Andere manier van verwerken
Bij TOS wordt die informatie op een andere manier verwerkt dan bij iemand zonder TOS. Daardoor ontstaat er ook een ander perspectief, een andere binnenwereld. ‘Goed’ of ‘fout’ is niet de juiste vraag. Iedereen verwerkt informatie op zijn of haar manier. Daarom voelt het woord stoornis in deze context voor mij als niet passend. Want wat als die manier van verwerken juist mijn unieke manier is om de wereld waar te nemen?

Schakels
TOS zit diep in het brein en heeft gevolgen voor andere processen. Alles werkt samen, als schakels in een ketting die ervoor zorgen dat een woord uiteindelijk wordt uitgesproken. Maar taal draait niet alleen om woorden zeggen. Het gaat ook om inschatten, interpreteren en inleven. Om geluid en spraak te verwerken, zodat je écht met iemand kunt communiceren. Anders ontstaat er miscommunicatie.

Werkgeheugen vol
Wat als mijn werkgeheugen vol zit? Hoe goed werkt mijn auditieve verwerking dan nog? Vormt mijn werkgeheugen een bottleneck tussen wat ik hoor en wat ik begrijp? Wat is het gevolg van mijn gedrag? Ben ik op dat moment nog prettig gezelschap, of ben ik doodop en snel geprikkeld?

Een boek lezen gaat niet zo snel als bij een gemiddelde persoon. Soms moet ik een zin twee of drie keer opnieuw lezen voordat ik hem begrijp. Schrijven is voor mij een drama. De fijne motoriek die erbij komt kijken… het gaat niet soepel en voelt krampachtig. Als ik tegen mezelf zeg: ‘Nu ga ik netjes schrijven’, gaan de eerste twee regels prima. Maar dan wordt mijn hand moe. Mijn gedachten gaan sneller dan mijn pen, waardoor ik letters oversla. Dan moet ik verbeteren, en al dat gekras maakt het natuurlijk niet overzichtelijker..

Volledig concentreren
Bij typen op een toetsenbord gaat het net zo. Ik heb voor deze tekst bijna even vaak op de backspace geramd als een gewone letter getypt. De meeste mensen zullen er niet over nadenken, maar ik moet me volledig concentreren op wat ik schrijf en hoe ik het schrijf. En snel ook! Anders ben ik het kwijt. Volg ik de spelling en grammatica? Begrijp ik die überhaupt wel? Is het nou de of het? Argh! Anderen doen dit veel meer onbewust, waardoor het vanzelfsprekend lijkt.

En dat kost energie. Veel energie. Want omweggetjes bedenken en toepassen zodat ik duidelijk overkom, het is net hordelopen op een circuit. Wij als TOS’sers zijn de Femke Bol van taalproductie – en dan moeten we ook nog slalommen.

Dus ja, misschien merk je het niet aan mij. Maar in mijn hoofd draaien talloze programma’s op volle toeren om ervoor te zorgen dat ik te begrijpen ben.

Mijn ouders vonden een vrijstaand huisje in het hart van Drachten, met een grote tuin met nieuwe mogelijkheden. Het was anders, en ze hoopten dat deze verandering goed voor mij zou zijn. Alleen ik bleef op mijn oude school. Elke ochtend stopte er een klein grijs autootje voor ons nieuwe huis. De wagen van een juf die bij ons in de buurt woonde. Zij reed mij naar Opsterland door het grote bosgebied van Beetsterzwaag. Dit bleef zo totdat ik naar de volgende groep ging. De afstand maakte het onmogelijk om op deze school te blijven, dus ging ik naar een school dichterbij. Op deze nieuwe school konden ze mijn gefriezefrazel ook niet volgen. De juf keek me vaak niet-begrijpend aan. Ik haar ook, want ik had moeite met de instructies die zij gaf. Ze zuchtte soms gefrustreerd, omdat ze de middelen niet had om mij te ondersteunen. Ze adviseerde mijn ouders een gespecialiseerde school die dat wel kon.

Mijn nieuwe school was begin jaren zeventig opgericht voor slechthorende en dove kinderen. Later kwamen hier ook kinderen bij met spraakproblemen die niet het gevolg waren van slechthorendheid. [...]
De lokalen waren zo ingericht dat we geen last hadden van galm. Veel kinderen droegen hoorapparaten. Dit had ik nooit eerder gezien en ik observeerde hun oren aandachtig. De leraren gebruikten een versterker, gebarentaal en spraken ook langzamer. Al die hand- en vingerbewegingen waren voor mij een nieuw fenomeen, waar ik niets van begreep.

[...]

Ik ging met plezier naar deze school. Vanaf groep 4 bleef ik bij dezelfde jongens en meisjes in de klas. Wel ging er zo nu en dan iemand weg als de ondersteuning niet meer nodig was, of kwam er iemand bij die op een ‘gewone school’ was vastgelopen.
Uit de rapporten bleek dat ik hier niet voor niets zat. “Albert heeft meer problemen met taal dan je in eerste instantie denkt. Hij weet dat namelijk heel goed te camoufleren. Hij wil niet laten merken dat het moeilijk voor hem is. En dan vervalt Albert in stoer doen.”

Camoufleren. Deze strategie zat er dus al vroeg in. Op andere kinderen kwam ik over als een jongen die alles durfde, maar dat was vaak schijn. Ik was in de klas onrustig. Met mijn impulsiviteit verstoorde ik in het kringgesprek andermans verhaal. “Albert is eigenlijk een heel onzeker jongetje,” rapporteerde dezelfde juf eind groep 4, “maar uit dit door zeer nadrukkelijk aanwezig te zijn. Hij moet elke keer zijn verlegenheid overwinnen. Albert vertelt graag en zijn verhalen zijn erg lang. Het is niet altijd goed te volgen omdat hij de zinnen aaneen rijgt. En hij spreekt ook vrij snel.”

Eens in de week hadden we een uur logopedie in een kantoortje waar geen zonlicht binnenkwam, verstopt in een hoek van het gebouw. De juffrouw was allesbehalve inspirerend. Je hebt het of je hebt het niet en zij had het gewoon niet. Dus vond ik het nazeggen en de oefeningen met alle herhalingen buitengewoon saai. Het matte me echt af.
Van de logopediste kregen we een apart rapport. “Albert vindt het moeilijk om zijn gedachten onder woorden te brengen,” schreef zij. “Hij kan de juiste woorden niet vinden, de zinnen niet goed vormen en kan de juiste volgorde in zijn verhalen niet goed aanbrengen. Zijn verhalen maken dan een chaotische indruk.” Ook de ontvanger in het brein stond niet scherp: “Albert heeft moeite met begrijpen van wat er tegen hem gezegd wordt.” Dit beeld bleef hetzelfde. “Als hij iets goed wil vertellen, dan heeft hij veel bedenktijd nodig. Hij gebruikt ook wel eens de verkeerde woorden, omdat het juiste woord hem niet te binnen wil schieten.”

In de klas gold dit ook. “Albert blijft het moeilijk vinden om een verhaal chronologisch te vertellen. Punten en komma’s komen in zijn verhaal niet voor. Bovendien praat hij dan ook erg binnensmonds en niet gelaatgericht. De zinnen lopen in elkaar over en hij komt regelmatig tegen dat hij niet op een woord kan komen.”
Begrijpelijkerwijs leidde dit tot frustratie. “Hij realiseert zich dat wel en vindt het heel vervelend en is geneigd om te zeggen: ‘Laat maar!’.” Dit was in groep 5. Daartegenover stond ook de wil om het er niet bij te laten: “Het is wel knap dat hij ondanks zijn problemen toch altijd wel weer wil vertellen.”